نقش باگاس در صنعت چوب و كاغذ ايران

The Usage Of Baggass In Iran Wood and Paper Industry

نوشين نصيري

منابع عظيم باگاس در جنوب كشور و از آن مهمتر عدم استفاده بهينه از آن در صنعت و اقدامات وزارت صنايع در جهت اعطاي تسهيلات به كساني كه از اين ماده با‌ارزش و كم‌هزينه استفاده صنعتي به‌عمل مي‌آورند، ما را بر آن داشت تا گريزي هرچند كوتاه به چگونگي فرآوري و توليد محصولات صنعتي از باگاس بپردازيم، از آنجا كه كامپوزيت‌هاي سلولزي مانند نئوپان و  MDF بازار پررونقي در ايران دارند، لذا آگاهي از وضعيت توليد اين محصولات كه از باگاس توليد مي‌شوند، جالب توجه است، لذا در ادامه صحبت با مهندس طبري كه بخشي از آن را در شماره قبل مطالعه كرديد، در اين بخش به صنعت توليد نئوپان از باگاس در ايران پرداختيم.

* مهندس طبري ظرفيت كل توليد باگاس جنوب چقدر است؟

- به‌طور كلي شركت‌هاي توليد نيشكر در استان خوزستان شامل كشت و صنعت هفت‌تپه با سطح زير كشت نيشكر 13 هزار هكتار، كشت و صنعت كارون با سطح زير كشت 25 هزار هكتار و ساير طرح‌هايي كه در جنوب و شمال اهواز توسط شركت توسعه صنايع جانبي با ظرفيت 83 هزار هكتار احداث خواهند شد، به‌طور كلي پراكندگي اين شركت‌ها در نقشه زير مشاهده مي‌شود.

در‌مورد پتانسيل توليد باگاس اين شركت بايد گفت كشت و صنعت هفت‌تپه علاوه بر كارخانه كاغذ، كارخانه خوراك دام و حوضچه پرورش ماهي دارد كه باگاس توليدي آن كاملاً مصرف مي‌شود.

در‌مورد كشت و صنعت ميان آب با سطح زير كشت 25 هزار متر مكعب حدود 650 تا 700 هزار تن در سال باگاس توليد مي‌كند و كارخانه كاغذسازي در كنار اين مجتمع ايجاد شده كه هنوز راه‌اندازي نشده است. 130 تا 140 هزار تن اين مقدار را خط يك نئوپان كارون، 10 هزار تن باگاس در كارخانه خوراك دام و طيور، 10 تا 15 هزار تن توسط شركت نفت بهران در تهيه فورفوران مصرف مي‌شود. با يك حساب سرانگشتي مشخص مي‌شود كه حدود 2 ميليون و 800 هزار تن ظرفيت توليد باگاس است، درحالي‌كه تنها 700 هزار تن آن در حال حاضر مصرف مي‌شود و مابقي سوزانده مي‌شود.

* با اين تفاسير، غير از كاغذ صنايع اوراق فشرده سلولزي كه در اين راستا احداث شده‌اند، چه وضعيتي دارند؟

طبري: اولين خط توليد نئوپان از باگاس در ايران خط يك توليد كارون است كه 100 متر مكعب نئوپان در روز توليد مي‌كند.

دومين خط، نئوپان دعبل خزاعي است كه ظرفيت توليد 300متر مكعب در روز را دارد، ولي هم‌اكنون با تقريباً 30 درصد ظرفيت توليد كار مي‌كند.

شركت ديگر، ظريف‌كاران خوزستان كه اولين خط توليد MDF از باگاس در ايران مي‌باشد كه ماشين‌آلات آن نصب شده است و توليد آن 400 متر مكعب در روز است.

در نهايت پروژه خط 2 نئوپان كارون است كه در سال 1383 خريداري و وارد ايران شد و طراحي آن براي توليد 285 متر مكعب در روز است و حداكثر توان توليد اين خط در دفاتر 400 متر مكعب در روز است.

* جناب مهندس، با توجه به آنچه كه گفته شد، علي‌رغم راه‌اندازي خطوط توليد فوق، ما شاهد حضور پررنگ اين محصولات در بازار نيستيم و كلاً گفته مي‌شود باگاس ماده بدقلقي است و تمايل به سرمايه‌گذاري براي توليد نئوپان روي آن وجود ندارد. نظر شما چيست؟

- من به اين قضيه معتقد نيستم. در حقيقت بين چوب و باگاس به‌عنوان ماده اوليه تفاوت‌هايي است كه بايد به آن توجه كرد تا بتوان تخته‌هاي مناسب و مرغوبي از باگاس توليد كرد. اگر به جدول زير دقت كنيد:

مشاهده مي‌كنيد توجه به اين نكات بسيار حائز اهميت است و بايد در طراحي خط توليد در نظر گرفته شود تا به مشكلات عمده مواجه نشده و از باگاس به‌عنوان ماده بدقلق ياد نكنيم.

به عنوان مثال وزن مخصوص ظاهري كمتر، قابليت فشرده شدن بيشتر و ضريب هدايت حرارتي كمتر باگاس نسبت به چوپ در طراحي پرس‌هاي خط توليد و خشك‌كن‌ها فوق‌العاده مهم است‌، چرا كه در طراحي اوليه خط 2 كارون خشك‌كن خريداري شده با ظرفيت 10 تن در ساعت بود كه ماده اوليه مورد مصرف آن قبلاً چوب بود، ولي با تغيير ماده اوليه به باگاس با توجه به ضريب هدايت حرارتي كمتر و وزن مخصوص ظاهري كمتر مسلماً ظرفيت بارگيري متفاوت بايد باشد. همچنين در‌مورد پرس‌ها كه با توجه به ارتفاع كيك باگاس فاصله بين طبقات پرس بايد دوباره تنظيم مي‌شد و لزوم ايجاد يك ايستگاه پيش‌پرس حتمي بود.

پس مي‌بينيد كه با در‌نظر گرفتن اين تفاوت‌ها كار كردن با باگاس نيز ساده خواهد بود.

* نكته بعدي كه زياد در بازار شنيده مي‌شد، استشمام بوي ترشيدگي از نئوپان توليدي از باگاس است كه تقريباً فروش اين محصول را با مشكل مواجه ساخته است. دليل آن چيست؟

- شما اين نمونه از تخته را ببينيد كه از خط توليد نئوپان كارون نمونه‌گيري شده است، بوي ترشيدگي نمي‌دهد.

* مهندس نجمي كه در ادامه صحبت‌هاي مهندس طبري در‌اين‌باره چنين توضيح مي‌دهد:

باگاس يك گياه فصلي است كه انبارش و پيت‌زدايي آن از معضلات كار با آن گياه محسوب مي‌شود. در ايران انبارش باگاس به‌صورت فله‌اي و پشته‌اي است. در ايران باگاس‌ها را در يك زمين مسطح  ريخته، سپس توسط عبور غلتك‌هاي سنگين از روي آنها، فشدره مي‌شوند و اين عمل تكرار مي‌شود تا هواي موجود در فضاي بين الياف باگاس خارج و زمينه براي تجهيز پيت موجود در آنها فراهم نشود، ولي مسلماً‌اين عمل قادر نخواهد بود تا جلوي تخمير را بگيرد، از سوي ديگر اين نوع انبارش و فشردگي باگاس باعث صدمه ديدن الياف مي‌شود.

طي بازديدي كه ما از هندوستان داشتيم، به نكته جالبي در‌مورد انبارش باگاس برخورديم، به‌طوري كه در آنجا ابتدا باگاس پيت‌زدايي و سپس خشك و بعد از آن به‌صورت عدل (bale) بسته‌بندي مي‌شود.

پائين آوردن رطوبت و عدل‌بندي آنها باعث مي‌شود تغيير رنگ باگاس كمتر و الياف سالمتر باشد.

بنابراين اين نوع تيمار باگاس منجر به توليد تخته‌هايي خواهد شد كه كيفيت قابل رقابت با تخته‌هاي ساخته شده از چوب خواهند شد.

همان‌طور كه در شكل مي‌بينيد، نكته مهم بعدي نحوه روي هم قرار دادن عدل‌هاي باگاس است كه در هندوستان با پيروي از روش‌هاي هرمي به‌خوبي به اين مشكل فايق آمده‌اند.

* چرا در ايران ما از اين روش استفاده نمي‌كنيم؟

مهندس نجمي: چون اين عمل زماني هزينه‌بر بوده و باعث بالا رفتن قيمت تمام شده مي‌شود، فقط در‌صورتي كه ظرفيت توليد بالا باشد، قابل اجرا است.

* چه ظرفيت توليدي به نظر شما مناسب است؟

از آنجا كه انرژي مصرفي براي خشك كردن زياد است و انبارش مناسب گياه در زمين وسيع امكان‌پذير است، با در نظر گرفتن 30 تا 35 ميليون يورو هزينه ماشين‌آلات و ساير هزينه‌ها مثل ساختماني، پيت‌زدايي، سرمايه در گردش و سيستم‌هاي مختلف مورد نياز براي يك خط توليد سودده حدود 70 تا 80 ميليارد تومان سرمايه‌گذاري مورد نياز است.

آقاي مهندس نجمي و مهندس طبري از اين‌كه وقتتان را در اختيار ما قرار داده و اطلاعات مفيدي را به خوانندگان ما داديد، متشكريم.

هر هكتار نيشكر چقدر بلگاس توليد مي‌كند؟

در هر هكتار نيشكر‌كاري بسته به محل كاشت و دوره برداشت حدود 100 تا 120 تن نيشكر استحصال مي‌گردد كه از اين مقدار 35 تا 40 درصد تفاله نيشكر (باگاس) به‌دست مي‌آيد.

ضمناً شايان ذكر است كه در طرحهاي مربوط به شركت توسعه نيشكر و صنايع جانبي كه برنامه كاشت 83000 هكتار نيشكركاري را در خود دارد، در شرايط كنوني طرحهاي كشت و صنعت امام خميني و كشت و صنعت دعبل خزائي به بهره‌برداري رسيده‌اند و ساير طرحهاي شركت مزبور طي سال جاري و سال آينده به بهره‌برداري خواهند رسيد.

بوي ترشيدگي ناشي از انجام عمل تبخير در باگاس انبارش شده مي‌باشد. چناچه باگاس به‌روش صحيح انبارش شود عمل تبخير در حين انبارش به تأخير افتاده و ديگر شاهد بوي ترشيدگي در محصول توليد شده نخواهيم بود. به طور مثال اين نمونه از تخته را ببينيد كه از خط توليد نئوپان كارون نمونه گيري شده است، آيا بوي ترشيدگي به مشام شما مي‌رسد؟!...